Japonya’da Avangard Hareket III

JAPONYA’DA AVANGARD HAREKET III

MAKAS SESLERİ ARASINDAKİ UZUN SESSİZLİK

II. Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan Japon avangardlarını konu edinen bu yazı dizisinin üçüncü kısmında Yoko Ono’nun erken dönemlerine, özellikle başyapıtı olarak değerlendirilebilecek olan “Cut Piece” isimli performansına, dördüncü bölümde ise Ono’nun daha geç dönemlerinei ve diğer Japon avangard kadın sanatçılaraı bakmak ilginç olacaktır.

1933 doğumlu Yoko Ono, babasının Yokohama Bankası’ndaki görevi nedeniyle çocukluğunu Japonya ve ABD arasında geçirir. ABD’nin savaşa girmesinden kısa bir süre önce Japonya’ya kesin dönüş yapan Ono Ailesi, kendi ülkelerinde ABD’den gelmiş olmalarından dolayı “öteki” olarak algılanırlar. Annesi Budist, babası Hıristiyan olan Yoko Ono için arkadaşları tarafından “bata kusai” lakabı uygun görülür. “bata kusai” Japonca’da tereyağı gibi kokuyor demektir ve Savaş esnasında Japon toplumu tarafından Batılılaşmış, Amerikanlaşmış Japonlar için aşağılayıcı bir tanım olarak kullanılmıştır. Savaş yılları Ono Ailesi için hayli zor geçer.  Japonya kırsalına yerleşirler. Birkaç sene öncesine kadar varsıllık içinde geçen çocukluk yılları açlık derecesinde yoksulluk bir yana, Hiroshima ve Nagasaki’ye atılan atom bombalarının travması ile sert bir dönüşüme uğrar.

Ono Ailesi 1952 yılında yeniden ABD’ye, New York’a yerleşir. Japonya’da felsefe eğitimi alan Yoko Ono, dönemi içinde yenilikçi eğitim anlayışıyla öne çıkan Sarah Lawrence College’a devam ederek burada da çağdaş edebiyat ve müzik öğrenimi görür. 1955 yılına dek okula devam eden Ono, o sıralar New York’ta yaşamakta olan, daha sonra evleneceği Japon müzisyen Toshi Ichiyanagi ile tanışır ve okulu bırakarak Ichiyanagi ile birlikte Manhattan’da yaşamaya başlar. Manhattan Ono’nun bir avangard sanatçı olarak kariyerine başladığı yer olacaktır.

Dönemin diğer yenilikçi okullarından Juillard’ın bir öğrencisi olarak klasik müzik eğitimi alan Ichiyanagi elektronik ve 12 ton müziğine ilgi göstermiş ve piyanist besteci olarak New York avangard sanat ortamında isim sahibi olmuştur. Kendisinin başta John Cage olmak üzere bu alandaki önemli aktörlerle yoğun ilişkisi Yoko Ono’yu da bu alanın bir parçası kılar. İkilinin 1958 yılında John Cage’in derslerini takip ettiği bilinmektedir. Nitekim Yoko Ono’nun 1961-1966 yılları arasında yaptığı beste ve performanslarda yoğun bir Cage etkisi söz konusudur. Toilet Piece (1961), Panting to Hammer a Nail (1961), Wall Piece for Orchestra to Yoko Ono (1962), Promise Piece (1966), Shoot 100 Panes of Glass (1966)’da olduğu gibi.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Batı kültürüne ve modernizme eleştirel yaklaşan, alternatif arayışında olan Amerikalı bazı sanatçılar, sanat yazarları Batıdışı kültürlere ilgi gösterirler. John Cage’in Japon kültürüne, Budizm’e ilgi göstermesi gibi. 1950’li, 1960’lı yıllarda New York’ta Japon bir sanatçı olmak bu ilginin bir yansıması olarak avantajlı bir durum anlamına geliyordu. Yoko Ono, Yayoi Kusama, Shusaku Arakawa, On Kawara gibi isimler New York avangard çevrelerinde bilinen, takdir edilen sanatçılar oldular.

Aralık 1960 – Haziran 1961 tarihleri arasında Chamber Street Dizisi başlığı altında Yoko Ono, La Monte Young ile birlikte hayli ses getiren performanslar gerçekleştirir. Bu performans dizisine Robert Morris, Richard Maxfeld, Simon Forti, Ichiyanagi, Henry Flynt gibi isimler de eşlik eder.  Söz konusu performanslarda Ono geleneksel Japon kültürü ile avangardizmi bir araya getiren yaklaşımı ile ön plana çıkar. Japon kaligrafisi, origami, haiku, sanatçının performanslarında çağdaş müzik ile birlikte kullandığı geleneksel Japon sanatlarıdır.

Chamber Street Dizisi esnasında Ono sanat hayatına etki edecek diğer önemli bir isim ile tanışır. Fluxus Hareketi’nin öncüsü olan George Maciunas, Almus Sacius ile birlikte New York 925 Madison Avenue’da ömrü çok kısa sürecek AG Gallery’i açmıştır ve Yoko Ono’dan kişisel bir sergi talebinde bulunur. Ono burada “Paintings and Drawings by Yoko Ono” isimli bir sergi gerçekleştirir. Sanatçı uluslararası Fluxus Hareketi’nin bir parçasıdır artık. Ono birkaç aya kalmadan Carneige Recital Hall’da performans gerçekleştirir. Bu performans sanatçının avangard sanat çevresinin dışına ismini yeni yeni duyurduğu bir etkinlik olur. Bazı eleştiri yazılarında kendisinin ismi bile yanlış (Yoke One gibi) yazılmıştır. Ama genel olarak Amerikan basınında kendisi hakkında hayli olumlu eleştiriler çıkar.

Yoko Ono, on senelik bir aradan sonra, 1962 yılında Tokyo’ya bir ziyaret gerçekleştirir. Sanatçının Tokyo’da ilk kez sahne alışı Mayıs 1962 tarihinde Tokyo Shogetsu Konser Salonu’nda olur. Ono, “A Piano Piece to See the Sky” isimli solo performansının ardından kibritle sigarasını yakar ve olabildiğince ağır bir şekilde sigarasını bitirir. Bu performansın ismi “Lightning Piece”dir. Ardından bazı Japon performans sanatçıları ile birlikte “A Piece for Strawberries and Violin and the Pulse” isimli performansi sahneye koyar. Bu bölümde sahnedekiler meyva yerler, bazı nesneleri kırarlar, oyuncak müzik aletleri ile sesler çıkartırlar.

Ono’nun Tokyo’daki performansı Japon eleştirmenler tarafından yerden yere vurulur. Oysa mesele avangard sanata olan yaklaşımları değildir. Aynı eleştirmenler örneğin Ichiyanagi’nin performanslarını yere göğe koyamamıştır. Nam June Paik buradaki çifte standartı Yoko Ono’nun bir kadın olmasına bağlar. Japon kültürü her zamanki gibi erkeği kadının üstüne koymaktadır. Diğer yandan Ichiyanagi’nin aksine Yoko Ono Japon bir sanatçı olmaktan ziyade New Yorklu bir sanatçı olarak algılanmaktadır.Üstelik kendisi Amerikan değerlerini benimsemiş bir kadın olarak geleneksel değerlere sahip Japon kadınları için bir tehdit oluşturmaktadır. Bazı sanat yazarları Yoko Ono’nun bu dönemdeki intihar girişimini bu eleştirilerin kendisinde yarattığı travmadan kaynaklandığını iddia ederler. Lakin Ono Japonya’da performanslarını devam ettirecektir. Ekim 1962 tarihinde John Cage Tokyo’ya gelir. Cage, Ono ve David Tudor Japonya turnesine çıkarlar.

Yoko Ono’nun sanat hayatı açısından bu dönemde gerçekleştirdiği en önemli performansın “Cut Piece” olduğu söylenebilir.  1960’lı yıllarda beş kez sahnelenen performans hayli revize edilerek 2003 yılında bir kez daha gerçekleştirilmiştir. “Cut Piece” ilk kez 20 Temmuz 1964 tarihinde Kyoto’daki Yamaichi Salonu’nda sahnelenir. Söz konusu performans “Contemporary American Avant-Garde Music Concert, Insound and Instructure” isimli etkinliğin bir parçasıdır. Görüleceği üzere Yoko Ono kendi ülkesinde Amerikalı bir sanatçı olarak değerlendirilmektedir. Ono sahnede üç performans gerçekleştirir. Anthony Cox ve Al Wonderlick de kendisine eşlik eder.  “Cut Piece” son bölümdür. Yoko Ono, Japon kültüründe “seiza” olarak adlandırılan, karşısındakine saygıyı ifade eden, dizlerinin üstüne oturmuş halde sahnede yer almakta, önünde de iki tane makas bulunmaktadır. Sanatçı izleyiciden sahneye çıkmalarını ve makası alarak elbisesinden bir parça kesmelerini ve kestikleri parçayı yanlarında götürmelerini talep eder. İzleyiciler sahneye çıkarak Ono’nun elbisesini keserler ve sanatçı nispeten çıplak kalıncaya dek performans sürer. “Cut Piece” ikinci kez 11 Ağustus 1964 tarihinde Tokyo’daki Sagetsu Kaikan Salonu’nda sahneye konur. 1965 yılında New York’ta bir kez, 1966 yılında ise Londra’da iki kez gerçekleştirilir. Eylül ayında düzenlenen “Deconstruction in Art Symposium, Two Evenings with Yoko Ono” başlığı altında düzenlenen iki “Cut Piece” performansı ile Japonya’dakiler karşılaştırıldığında seyirciler açısından önemli bir fark ortaya çıkar. Japonya’daki izleyici sahneye çıkıp performansın bir parçası olmaya çekinirken, Londra’daki seyirci Yoko Ono’nun kıyafetinden bir parçaya sahip olmak için adeta sahneye hücum eder ve sanatçının üzerinde bir parça bile kumaş parçası kalmaz. Japon izleyiciler Ono’nun giysilerini nazikçe, yavaş yavaş keserken sanki sanatçının ricasını yerine getiriyordur lakin Londra izleyicisi hırsla, mümkün olduğunca hızlı bir şekilde elbiseden kumaş kesme derdindedir.

“Cut Piece”de “karşılıksız vermek” edimi esastır. Yoko Ono izleyiciye karşı inisiyatif kullanan sanatçı yaklaşımını reddederek tüm inisiyatifi izleyiciye bırakır. İzleyici sanatçının üzerindeki kıyafetin herhangi bir parçasını seçerek kesip götürmekte özgürdür. Ono bu performans esnasında parçalanarak izlecilere vermek üzere özellikle en beğendiği elbiselerini giyer. “Cut Piece”in hakkında olabildiğince farklı yorumlar söz konusudur. Bunlara göre sanatçı şiddete, savaşa karşı bir protesto ortaya koymaktadır. Diğer bir görüş de Ono’nun performans boyunca hiç tepki vermeden sessizce oturmasının erkek egemenliği karşısında kadının pasifliğini simgelediğine dair feminist görüştür. Bunların yanı sıra sanatçının Zen felsefesinden esinlendiğine yönelik yorumlar da vardır. Buna göre Zen felsefesini sanatının ana unsuru yapan John Cage’in 1952 tarihli 4:33 isimli üç bölümlük beste/performansı Ono’yu çok etkilemiştir. Makas sesleri arasındaki uzun sessizlik ile Cage’in notalar arasındaki dört dakika otuz üç saniyelik sessizliği arasında benzerlikler kurulur. Hatta bazı eleştirmenler Ono’yu kopyacılıkla suçlar. Diğer farklı bir yorum ise söz konusu performansın mazoşizm içerdiği üzerinedir. Zira izleyicilerden biri gayet rahat bir şekilde, hiç bir engele takılmaksızın makası alıp sanatçının canına kast edebilir. Yavaş yavaş giysilerinden sıyrılan sanatçının bu performans ile teşhirci bir tutum takındığını iddia edenler de olmuştur.

“Cut Piece” son olarak 15 Eylül 2003 tarihinde Paris’teki Theatre Le Ranelagh’de sahnelenir. Yoko Ono bu son performans için, altmışlı yıllarda “Cut Piece”i kızgınlık içinde performe ederken şimdi aşk/sevgi için yapıyorum der.

Bu yazı Genç Sanat Dergisi’nin Mart 2013 sayısında yayınlanmıştır.

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s