Silah Tacirliği, Sanat Hırsızlığı ve Koleksiyonculuk: Zürich Kunsthaus Vakası

2012 yılında, Zürich kentinin müzesi Kunsthaus’un ek bir bina inşa edilerek büyütülmesine karar verildi. Mimarlığını David Chipperfield’ın yaptığı proje aynı yıl İsviçre demokrasisinin gereği kent halkının kararına sunuldu ve referandumda olumlu oy aldı. Bazı hukuki itirazlar nedeniyle iki yıl askıda kalan, neticede mahkemenin onayıyla Ağustos 2015 tarihinde yürürlüğe giren proje 2020 yılında tamamlanacak. Genişletme projesinin 208 milyon dolarlık bütçesi kent ve kanton idarelerinin yanı sıra müzenin sayısı 21bine varan destekçileri tarafından karşılanıyor. Ek binada İsviçreli iş adamı Emil Georg Bührle’nin Empresyonizm ve Post-Empresyonizm ağırlıklı koleksiyonu sergilenecek. Koleksiyonun önemli kısmı 1960 yılından beri Zürich’te Bührle Vakfı’na ait bir binada sergileniyor. Ancak Vakıf, 2008 yılında gerçekleşen, dört önemli eserin çalındığı bir hırsızlık neticesinde koleksiyonun daha korunaklı bir yerde sergilenmesine karar vererek Zürich Kunsthaus ile işbirliğine gitti.

Proje iki yönden, özellikle diaspora Yahudileri’nin tepkisini çekti. Ek bina inşaatının yapılacağı arsanın 14.yüzyıldan kalan bir Yahudi mezarlığının üstünde yer aldığını iddia eden diaspora geçtiğimiz yıl Londra, Montreal, New York ve Tel Aviv gibi kentlerde yer alan İsviçre büyükelçiliklerinin ve konsolosluklarının önünde protesto gösterileri yaptı. İsviçre Yahudi Cemaati, diasporanın yanıldığını, söz konusu arsada daha önce bir Yahudi mezarlığının yer aldığına dair herhangi bir belge veya buluntu olmadığını, diasporanın belgesiz bir şekilde spekülasyonlara dayalı tepkiler ortaya koyduğunu söyleyerek tartışmaya noktayı koydu. Projenin diğer tepki çeken yönü ise çok daha ciddi iddialara dayanıyor.
1890-1956 yılları arasında yaşamış olan Emil Georg Bührle, sahip olduğu Oerlikon isimli silah sanayii şirketi ile ismini duyurdu. İsviçre menşeli şirket ürettiği uçaksavar modelleri ile 1920’li yıllarda büyümeye başladı. Bührle’nin müşterileri dikkat çekiciydi. İspanya İç Savaşı’nda mücadele eden Cumhuriyetçiler, İtalya’ya karşı bağımsızlık savaşı veren Etiyopya gibi müşterilerin yanı sıra Bührle, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu birçok ülke ile alışveriş içerisindeydi. Bührle, 1940 yılında, o zamanki İsviçre hükümetinin yönlendirmesiyle farklı bir müşteri yelpazesine yönelik üretimde bulunmaya başladı. Savaş öncesinde Franco, Mussolini gibi faşist güçlere karşı mücadele eden gruplara silah satan Bührle, 1940 yılından itibaren Nazi Almanyası’na ve Mussolini İtalyası’na silah üretmeye başladı.
Bührle, öldüğünde 600 civarı eserden oluşan bir koleksiyona sahipti. 1920 yılında Erich Heckel’in iki suluboya resmiyle başlayan koleksiyonun ana omurgasını savaş sonrasında satın alınmış Empresyonist ve Post-Empresyonist resimler oluşturmaktadır.
1990 yılında Washington’da gerçekleşen Bührle Koleksiyon sergisi protesto gösterilerine sahne oldu. Protestocular koleksiyonun içinde çok sayıda çalıntı eser olduğunu iddia ediyorlardı. Nasyonal Sosyalist iktidarın kültür politikaları çerçevesinde Avrupa coğrafyasında işgal edilen bölgelerdeki Yahudilerin sahip olduğu koleksiyonlara el koyuluyordu. El konulan eserlerin bir kısmı parti ileri gelenleri ve yüksek rütbeli komutanlar arasında paylaştırılıyor, önemli bir kısmı ise Adolf Hitler’in doğduğu kent Linz’de inşa etmeyi planladığı devasa müze için ayrılıyordu. Nitekim İsviçre hükümeti tarafından 1996 yılında kurulan, II.Dünya Savaşı esnasında tarafsızlığını ilan eden İsviçre’nin Nazi Almanyası ile olan ilişkilerini araştıran Bergier Komisyonu, Bührle Koleksiyonu’ndaki bazı eserlerin çalıntı olduğuna karar verip, eserlerin asıl sahiplerinin varislerine iade edilmesini talep etti. Bergier Komisyonu koleksiyonun yalnızca Bührle’nin kendi kurduğu vakfa devrettiği kısmını inceleyebilmişti. Oysa koleksiyonun önemli kısmı halen Bührle’nin varisleri olan üç torununda bulunuyor ve bu varisler ellerindeki koleksiyonun incelenmesine izin vermiyor. 1990 yılındaki sergiye yapılan protestoların diğer nedeni de Bührle’nin Nazi Ordusu’na sattığı silahlardan elde ettiği gelirle koleksiyonunu oluşturduğuna dairdi. O zaman bir iddiadan ibaret olan bu tespit ilerleyen yıllarda belgeleriyle ispat edildi. Cenevre Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yapmakta olan tarihçi Mauro Cerutti, 1996 yılında konuya dair bir rapor yayınladı. Cerutti’ye göre içinde Oerlikon’un da bulunduğu dört İsviçre şirketi, 1940-1944 yılları arasında önemli kısmı Almanya ve küçük bölümü İtalya’ya olmak üzere toplam 600 milyon Franklık silah satışı yapmıştı. Dolayısıyla Bührle’nin büyük kısmını savaş sonrasında oluşturduğu koleksiyonunun Naziler ile giriştiği silah ticaretine dayandığı iddiasının yanlış olmadığı ortaya çıktı.
Geçtiğimiz ay Dünya Yahudi Kongresi’nin başkanı Ronald Lauder, İsviçre Yahudi Cemaati’nin konuğu olarak bulunduğu Zürich’te, Bührle Koleksiyonu’nun varislerde yer alan kısmının sanat hırsızlığı çerçevesinde şüpheler barındırdığına yönelik bir konuşma yaptı. Ronald Lauder’in New York’taki Neue Galerie’nin sahibi olduğunu ve 1996 yılında Gustav Klimt’in Adele Bloch Bauer II isimli portresini 135 milyon dolara satın alarak ismini duyurduğunu belirtelim. Eser, 2015 tarihli Simon Curtis yönetmenliğindeki, Nazilerin sanat hırsızlığına ve eser sahiplerinin savaş sonrasındaki hak mücadelelerine dair ‘Woman in Gold’ isimli filmine konu olmuştu.
Zürich Kunsthaus’un ek binası 2020 yılında faaliyete geçtiğinde tartışmalar daha da alevlenecek gibi gözüküyor. Önemli sanat koleksiyonlarının şekillenmesindeki haksızlıklara, hukuksuzluklara, yolsuzluklara dair tartışmalar ise ilelebet sürecek.

Bu yazı İstanbul Art News’un Nisan 2016 sayısında yayınlanmıştır.

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s